heijmerikx.nl

Information

This article was written on 12 nov 2006, and is filled under Emsland.

Wahn, het bijna verdwenen dorp.

Wahn, een oude Hummlinggemeente die voor het eerst genoemd werd in een belastingregister van het Klooster Corvey in de periode tussen het jaar 1000 en 1100.

Uit die oude tijd, is weinig of niets bewaard gebleven over de geschiedenis van Wahn.

Hummling, is een oude naam voor het gebied, wat bestond uit de kreisambten Asschendorf, Hummling en Meppen, het huidige Emsland.

In de oude Saksiche tijd, beschikten de adel over Oberhoven, daaruit ontstonden Gutshoven (landgoederen, herenboerderijen), die soms, zij het matig verstevigde, kastelen konden zijn.

Ook Wahn had zo ’n Gutshof, die door de heer van Brook bewoond werd.

Ofschoon er uit die Ober en Gutshoven in het gebied van Hummling, heden ten dage niets van dat adelsbezit is overgebleven, zo waren de landbouwers toch afhankelijkheid van de‚ heren bezitters van die erven.

De Heren van Brook hadden 8 herengoederen in bezit onder Wahn, volle erven waren het.

Na de verovering van Karel de Grote, moest ook in Humling de tienden betaald worden, een belasting, waarbij een tiende deel van de oogst opbrengst aan belasting betaald diende te worden. In Wahn was dat hoofdzakelijk rogge, welke rogge voor de gehele omgeving als zaaigoed bestemd was, en de boeren betaalden met grote tegenzin die tienden als belasting.

Overigens is het huidige Gut Rupennest in Wahn nog steeds een groot landbouwbedrijf, die zaaigoed veredelt en verkoopt voor belanghebbenden.

Het ophalen en binnenrijden van de tienden was een erfdienstbaarheid, en die opgehaalde rogge werd opgeslagen in een Tennen Schure, (schuur met dorsvloer).

Ook in Wahn heeft zo ’n schuur gestaan, die later is afgebroken en in het ca. 20 kilometer verderop gelegen Hoven opnieuw werd opgebouwd, en daar nog lang dienst heeft gedaan.

Ook heeft er in de oude tijd een molen aan de beek in Wahn gestaan, welke beek door en over het grondgebied van Wahn stroomde.

1449 was voor Wahn en de gehele Hummling een zware tijd, oorlogen tussen de Vrije boeren van de Hummling, en de vertegenwoordiger van de Landsheer, de Drost van Meppen.

De landsheer bestreed de vrije boeren, en hun vermeende recht op bezit.

In een afschuwelijke moordpartij, bij de oude kerk van Aschendorf, en aan de Friesenschans bij Wahn, viel de beslissende slag in het voordeel van de Drost van Meppen.

Ook had Wahn zo rond 1500 al een kapel voor de Katholieke eredienst, maar in 1543 werd ook in het Gebied van Hummling door de Reformatie beinvloed, en de katholieke godsdienst vervangen door de Lutherse godsdienst, en deed de kapel geen dienst meer, en raakte in verval.

In 1614 bezoekt‚ vicaris Dr.Hartmann uit Munster Wahn, in zijn verslag aan de bisschop noemt hij de kapel als vrijwel verwoest, en een instorting nabij, maar kon hersteld worden voor de katholieke eredienst.

Vorst-bisschop Christoph Bernard Freiherr von Galen, heeft de kapel in 1667 weer laten herstellen, en schenkt in 1670 een luidklok, en vermoedelijk een beeld van de H.Valentijn.

In 1744 is deze St.Antoniuskapel wederom dusdanig in verval en onbruikbaar geworden.

Vorst-bisschop Clemens August von Galen laat na voltooiing van het Jachtslot Clemenswerth, in het centrum van Wahn een nieuwe kapel bouwen, die in 1746 voltooid is.

De verwezenlijking komt op naam van Johann Conrad Schlaun, de beroemde bouwmeester van de Barok.

 

De adellijke familie Von Galen, residerende te Munster, heeft vele generaties lang, de macht uitgeoefend in Hummling en ver daarbuiten.

 

De Vorst Bisschop Christoph Bernard von Galen schenkt ook nu een klok voor de nieuwe kapel met het opschrift “Salve Regina Mater Misericordiae‚ (Gegroet Koningin, Moeder van Barmhartigheid).

Ook in de dertigjarige oorlog (1618-1648), heeft Wahn erg geleden, op een kruispunt van wegen geleden, hebben‚ Zweedse troepen onder generaal‚ Koningsmark, bijna het gehele dorp in puin en as doen veranderen op 10 mei 1647.

Maar gelegen aan een der belangrijkste noord-zuid verbindingen, werd het dorp opnieuw weer opgebouwd.

De toenmalige landsheer, de Vorst Bischop Christoph Bernard von Galen (1650-1678) heeft meerdere malen Wahn bezocht, al was het maar op doorreis naar verdere oorden, en mogelijkerwijs heeft hij hier ook overnacht, de afstand Munster Wahn was ruim 130 kilometer en dat met een koets, dan wil je graag een bed.

De weg liep van Munster via Lingen, Haselunne, Stavern, Wahn, Herbrum, Aschendorf, en van hier verder naar Leer en Emden.

Mogelijk was dat ook de reden, om de toenmalige Vorst Bisschop gunstig te stemmen, en de kapel weer op te bouwen voor de katholieke eredienst, niet voor niets had hij twee klokken geschonken in het verleden aan de St. Antoniuskapel van Wahn.

Ook mogelijkerwijs, heeft de Landsheer‚ Christoph Bernard von Galen, met graaf onno von Ostfriesland en een afgevaardigde uit Liechtenstein, in Wahn plaatsgevonden.

Ook had het dorp gelegen aan een der belangrijkste wegen, een centrale rol in het postwezen te vervullen, alle‚ brieven uit geheel Hummling werden hier verzamelt.

 

Ook blijkt uit bewaard gebleven kronieken, dat Wahn‚ ook door vele grote branden is geteisterd. De vroegere in Wahn geboren leraar Anton Hempten heeft ze opgetekend.

In 1810, in de nacht voor Drievuldigheid, branden in Wahn‚ op den Noordberg‚ 7 huizen af, in‚ juli 1838 branden in Wahn 40 tot 42 huizen af, op 20 maart 1855 in alle vroegte om 2.00 uur 22 bewoonbare huizen, in 1885 zijn in het Schlingende, 9 huizen afgebrand, en het grootste ongeluk was op 15 mei 1900 toen 75 huizen met hun bijgebouwen aan de brand ten offer vielen.

 

De Fa. Friedrich Krupp, heeft op 5 september 1877 een stuk grond van 10.000 ha. gepacht, om daar een kanonnen schietplaats in te richten, het gebied ligt ten noorden van de stad Meppen.

Geen enkele inwoner van Wahn, kwam toen ook maar op de gedachte, dat dit het einde van hun dorp kon betekenen. Alhoewel, in 1916 heeft het toenmalige‚ ministerie van Defensie overwogen, om het dorp Wahn te laten verplaatsen, maar door vertragingen en het einde van de Wereldoorlog I, werd deze verplaatsing gelukkig onnodig.

 

De kerkgemeente van Wahn, had, omdat de oude kapel te klein en de staat van onderhoud te slecht werd, al enkele jaren driftig gespaard om tot een nieuwe en grotere kerk te komen.

Zij hadden daarvoor een bedrag van 80.000 mark samengebracht, en toen de fa. Krupp voor het jarenlange gebruik van de gronden van de landbouwers ook nog eens een eenmalig bedrag betaalde van 100.000 mark, en de grondeigenaren dat allemaal genereus voor de bouw van een kerk afstonden, kwam de nieuwbouw toch wel erg dichtbij.

Maar het noodlot sloeg wederom toe, de inflatie maakte, dat van een bedrag van 180.000 Duitse marken amper 18.000 witte stenen gekocht konden worden, en de plannen werden voorlopig in de ijskast gezet, maar de hoop op een nieuwe kerk bleef, zij het noodzakelijk aanwezig.

Zij waren van mening, dat een nieuwe kerk uit dankbaarheid voor het behoud van hun dorp gebouwd diende te worden.

Het was de al eerder genoemde schoolmeester Hempen, die inmiddels ook dorpshoofd was, en enkele andere ingezetenen, om de inwoners in te delen naar draagkracht. Zij werden in 8 klassen ingedeeld, en dat werd voorbeeldig uitgevoerd en uitgelegd, dat niemand zich daar niet in vinden kon.

Wel door de schade van de inflatie wijs geworden, kon men niet met geld betalen door de gierende inflatie, maar enkel met waardevolle zaken.

Zij die in de eerste klasse waren ingedeeld, werden geacht 4 melkkoeien en 1 drachtige koe in het bouwfonds te stoppen.

Zo werd iedereen ingedeeld en aangeslagen naar draagkracht, iedereen zonder uitzondering nam deel aan het bouwfonds voor hun kerk.

In maar 3 dagen, had men de toezegging van 53 koeien, 40 runderen, 22 kalveren, 103 varkens, 1 veulen, 750 kilo rogge, 1,5 wagon cement, 4 bijenvolken, 20 morgen land en 25 hollandsche guldens (deze guldens waren niet inflatiegevoelig).

Op 28 oktober 1923 was het eindelijk zover, en de eerste steen voor de nieuw te bouwen kerk werd gelegd, en 3 jaar later op 9 november 1926 werd de kerk plechtig ingewijd door de bisschop van Osnabruck Dr.Wilhelm Berning.

Op 14 november schrijft de Osnabruker Zeitung, “Nu staat de heerlijke Barokkerk daar, de mooiste kerk van geheel Hummling zij is 37 meter lang en de grootste breedte is 17 meter, en heeft 650 zitplaatsen.

Maar het mooiste ontbreekt nog, een toren, en daarmee is men begonnen te bouwen in 1931, door de aannemers Bernard Mohlenkamp en Bernard Gehrs, de klokkenstoel werd door de smid‚ Wilhelm Ahrens, en het uurwerk door Heinrich Lammers geleverd, allen inwoners van Wahn.

De beschildering volgde enkele jaren later, door de uit Sogel stammende kerkenschilder Heinrich Hinrichs nu wonende in Leipzig.

Deze kerk werd ook wel “der Dom des Hummlings‚ genoemd.

Her dorp Wahn had een oppervlakte van 2.895 ha, ( het naastgelegen kanonnenschietplaats was drie keer zo groot), had in 1821 579 inwoners, en in 1939 ‚ 998 inwoners.

Had in 1897 al een spaar en leenbank, in 1900 een melkfabriek en een zagerij, een eigen, zij het een 1 klasseschool, welke in latere jaren werd uitgebouwd.

Werd in 1868 een vaste straat van veldkeien, welke massaal in de Hummling voorkwamen, gelegd van Lathen via Wahn naar Sogel, Werlte naar Lindern, en enkele jaren later een veldkeienstraat van Kluse naar Wahn.

Zelfs een spoorlijn, de‚ “Hummlinger Kreisbahn‚ werd aangelegd (1898), met een station in Wahn.

Verder had Wahn 2 bakkerijen, 8 levensmiddelenwinkels, 4 textielwinkels, 1 klompenfabriek, 2 wagenmakers, 3 meubelmakers, 4 herenkleermakers, 5 damescoupeuses, 1 poetsvrouw, 4 herbergen waarvan er 2 een zaal bezitten voor grotere partijen, 3 smeden, 1 spinnerij, 1 strijkinrichting, 1 metaaldraaierij, 1 kolenhandelaar, 3 bouwbedrijven, 1 windmolen, en 1 molen elektrisch aangedreven, en 2 schilders.

Uiteraard had men een kerkkoor, en zowaar een eigen muziekkorps, kortom een welverend dorp met een welvarende toekomst en van vele markten thuis.

 

Door de beslissing van de president van Hannover op 18 maart 1941, werd met ingang van 1 april 1941 de gemeente Wahn opgeheven, en werd zijn grondgebied toegevoegd aan het al bestaande schietterrein.

Het probleem was, dat het terrein met de steeds‚ meer geavanceerde kanonnen op een gegeven ogenblik te klein werd, en er voor de inwoners van Wahn het gevaar van inslagen te groot geacht werd.

Op last van het Obercommando werd dus besloten, dat het hoofddorp van de zelfstandige gemeente Wahn verlaten moest worden, en het Reichsumsiedlungsgesellschaft werd belast met het vergroten van het Kruppschen‚ Schiessplatzes

Het oefenterrein was eigendom van de Fa. Krupp, fabriek van o.a. wapens voor het Duitse leger. Na de oorlog heeft het Britse bezettingsleger kazerne ’s en schietterrein in bezit gehad. Momenteel is het eigendom van de Duitse Bundeswehr, het Duitse Leger.

Ruim 1000 inwoners werden gedwongen te vertrekken, 32 families trokken naar Rastdorf bij Werlte en bouwden daar een nieuw bestaan op, enkelen bleven in de directe omgeving van Wahn, o.a. in het Ortsteil Jagersdorf, en weer anderen gingen naar Mecklenburg of het Osnabrucker land.

Wat bleef, is de gedeeltelijk ommuurde begraafplaats midden in het bos gelegen, waar in de loop der jaren 354 doden zijn begraven, en waar Adelheid Kramer de twijfelachtige eer had om als laatste begraven te worden op 5 maart 1942.

Een bezoek aan haar graf was pas na de oorlog weer mogelijk.

 

Elk jaar komen overigens de voormalige inwoners te samen op hun kerkhof, om hun doden te gedenken, maar hun aantal loopt drastisch terug.

Het eeuwige brandende licht van de St.Antoniuskerk, werd in 1942 voor altijd gedoofd.

Het hoogaltaar‚ staat nu in de Walburgiskerk in Emden, de communiebank en een beeld van Maria en de kerkklokken kwamen in Lathen terecht, het zijaltaar uit Wahn, de preekstoel en een beeld van de H.Michael en een beeld van de Pieta kwamen naar Rastdorf, en het waardevolle beeld van de H.Valentijn, die in het Kreisheimatmuseum bewaard werd, is in mei 1968 gestolen, en nimmer teruggevonden.

Na de oorlog, stond er enkel nog een gehavende toren van de voormalige katholieke kerk, welke door instortingsgevaar en bouwvalligheid werd omgehaald.

Wat wel bewaard is gebleven, zijn hier en daar de fundamenten van de huizen, en het fundament van de kerk, welke overwoekerd door bomen en struiken was.

Momenteel zijn de fundamenten weer zichtbaar, omdat de bomen en struiken verwijderd zijn.

Ook de veldkeienweggetjes zijn hier en daar weer onder de begroeiing vandaan gekomen, terwijl men ook hier en daar bordjes aan de bomen hebben bevestigd met namen van wie er ooit op die plek gewoond hebben.

Ook het monument ter nagedachtenis aan de gesneuvelde oud inwoners van Wahn uit WO 1 heeft het overleefd, en staat nog steeds fier op zijn plaats.

Maar ook het kerkhof heeft de tijd doorstaan, en elk jaar komen de oud inwoners van Wahn eenmaal bijeen op hun oude Heimatstek.

Duidelijk is wel, dat het onderhoud achteruit gaat, omdat er nu eenmaal steeds minder mensen binding hebben met hun Wahn door natuurlijk verloop, maar toch wordt de herinnering aan het verdwenen dorp levendig gehouden, en mede daardoor wordt de Duitse geschiedenis niet vergeten en weggedrukt.

Auto ’s razen nu over de voormalige dorpsstraat, en enkel een enorme grote veldkei, de Heimatstein Wahn, herinnerd aan het voormalige dorp, en zijn kerkhof in de bossen.

Neemt men gas terug, en neemt men even de moeite om in de omgeving te kijken, dan kan men bijna de ellende horen en zien, wat zo ’n gebeurtenis voor de gewone Duitser betekent heeft.

 

 

Colofoon. Informatieborden ter plekke van het voormalige Wahn.

Archief Anton G.M.Heijmerikx Lathen

 

14 Comments

  1. peter
    maart 31, 2007

    Hallo,
    Leuk hoor al die informatie. Ik woon sinds een paar
    jaar in Lathen en ben erg geintereseerd in de geschiedenis
    van (noordelijk) emsland. Wahn is een hele mooie, bijna
    mysterieuze plek vind ik.
    Ik zou graag nog meer te weten komen over de natuur
    en cultuur hier. Weet u waar ik het beste informatie e.d.
    kan vinden?
    Met vriendelijke groet, Peter

  2. Edwin
    april 18, 2007

    Erg boeiende informatie. Ik ben in mijn stamboomonderzoek gestuit op het feit dat mijn voorouders in Wahn geboren zijn (± 1805. Jammer dat er niets of weinig informatie over Wahn en haar bewoners te vinden is.
    Verdere informatie of verhalen zijn erg welkom.
    Groeten, Edwin

  3. Edwin
    april 21, 2007

    Ik was erg verheugd dit over Wahn te lezen Omdat mijn voorouders hier vandaan komen. Ze zijn geboren in Wahn.
    Ik zou dat wat er van over is eens graag bezoeken.
    Ik zou het fijn vinden wanneer u mij een rouet zou kunnen geven naar het voormalige Wahm. Wellicht een foto van GoogleMaps?
    Alvast bedankt Edwin

  4. H.Sievering
    augustus 15, 2008

    Hallo,

    er is een website, gemaakt door nakomelingen van mensen uit Wahn. Hier staat heel veel informatie over het heden en verleden van het dorp.

    http://www.wahn-use-olde-heimat.de

    mvg

    H. Sievering

  5. bernard
    april 12, 2010

    ook mijn voorouders komen uit wanh 1300 is de naam onstaan 1500 tot ongeveer 1820 gewoond daarna naar groningen verhuist ik bezit een kompleet boek over die use olde waohn ” heimat”
    en vele namen en hun bezittingen.

  6. bernard untied
    juni 5, 2014

    een aan vulling op mijn bericht van 12 april 2010
    Untied aus Wahn.

  7. Behrens
    september 7, 2015

    Mijn grootvader is geboren in Wahn Was boerenknecht en smid is gevlucht ongeveer 1860 .
    Naar nederland Onstwedde gem groningen is daar gehuwd en nederlander geworden .
    Zijn zoon dus mijn vader heeft de 1e wereld oorlog als grensbewaking 4 jaar aan de grens gelegen in wahn staat ’n gedenk zuul met daarop boeren hoeve Behrens ( mijn achternaam

  8. Bernard L. Untied
    januari 4, 2016

    Bernard Zwager en Bernard Untied, hun beide voorouders komen uit Wahn rond 1500, 1600, en 1700. hebben de jaarlijkse bijeenkomst bijgewoond in Wahn op 21 juli 2015
    begonnen met een Mis in de openlucht op de oude kerkvloer en zijn ruïne. na afloop was er een hapje en een drankje een gezellige ontmoetung. gesproken met de oude Burgemeester van Sogel, over het vervolg voor het jaar 2016. ook zal er een boek worden uitgegeven over meer informatie het Oude Dorp Wahn.

    Hartelijke Groet, Bernard Untied.

  9. Bernard Untied
    juli 1, 2016

    Hallo ,reeds het boek ontvangen over het Dorf wahn Erinnerungsort.
    een mooie aanvulling op het eerste boek Use olde Wahn. in het tweede boek staan foto,s, plattegronden en veel info over de bewoners van die tijd uit Wahn.

  10. Robert
    november 7, 2017

    Op het kerkhof van Wahn, dat dienst deed tussen 1914 en 1942, liggen bijna evenveel kinderen als volwassenen begraven. 107 kinderen, 124 vrouwen en 123 mannen. Statistisch gezien op zijn minst opmerkelijk. Weet u wat daarvan de oorzaak is?

  11. A.G.M. Heijmerikx
    november 7, 2017

    Wahn, was natuurlijk een erg arm gebied, en de perioden WOI, en WOII en de Spaanse griep speelde ook nog mee. Misschien dat die gebeurtenissen tezamen hebben bijgedragen aan de aantallen overledenen. Misschien dat bij de bestudering van jaartallen de periode van overlijden kan worden vastgesteld.

  12. Peter
    december 10, 2017

    Volgens Google Maps lijkt Wahn gewoon een normaal en bewoond dorp?

  13. A.G.M. Heijmerikx
    december 11, 2017

    Klopt, dat is het nieuwe dorp wat nadien is ontstaan. Via Google kunt u de weg L53 volgen richting Sogel, bij een afslag naar links kunt u in het bos de contouren zien van een kerk patroon en een informatiehuisje, dat gebied is het oude verdwenen Wahn.

  14. Bernard Untied
    december 11, 2017

    Leuk , deze informatie die zo af en toe de ronde doet over het oude Dorp Wahn
    van ongeveer het jaar 1000. in het voorjaar 2017 nog rond gelopen in het bos met zijn fundamenten.

Geef een reactie