heijmerikx.nl

Information

This article was written on 05 feb 2006, and is filled under Religie.

Bernardus van Galen, alias Bommen Berend.

Bernardus van Galen, alias Bommen Berend.
Geprezen door de een, verfoeid door de ander.
Maar Bernardus van Galen heeft onuitwisbaar zijn sporen nagelaten in de noordelijke Nederlanden, daar waar later leden van de familie zijn neergestreken.

Christoph Bernard von Galen was op 12 oktober 1606 als telg van een oud adellijk Westfaals geslacht op havezate Bisping bij Rinkerode in het Westfaalse Munsterland geboren.
Zijn vader Diederik von Galen, heeft bij een gevecht kort na zijn geboorte op het Domplein in Munster zijn tegenstander Gerhard Morrien gedood. Diederik heeft daarna 12 jaar in voorarrest gezeten, en moeder Catharine van Hörde heeft al die tijd voor de opvoeding van Christoph Bernard zorg gedragen.
Zijn moeder was van oorsprong Luthers, maar was overgegaan tot het Rooms Katholieke geloof, en Christoph Bernard kreeg een wel heel erg strenge opvoeding van zijn moeder.
Reeds op 7 jarige leeftijd werd hij kanunnik van de Dom in Munster, de St.Lambertuskerk.
Volgens van Dale, is een kanunnik een koor, dom of kapittelheer, wereldlijk geestelijke die deel uitmaakt van het kapittel van een kathedrale kerk, en dat op zeven jarige leeftijd, maar we spreken dan over 1613 en over een familie met aanzien, ook al zit zijn vader dan nog steeds in voorarrest.
De betekenis van kanunnik, moet in dit geval meer gezien worden als een priesteropleiding.
Op 24 jarige leeftijd ontving hij de waardigheid van Domcustos, die waardigheid kan men zien als de persoon, die binnen de geestelijkheid van de Domkerk, leiding geeft.
Dat blijkt ook uit het feit, dat hij als kerkelijk vertegenwoordiger aanwezig is bij de onderhandelingen van 1646-1648, die uiteindelijk leidden tot de vrede van Munster, en die een eind maken aan de 80 jarige oorlog, en waarbij Nederland zich definitief los maakte van het Heilige Roomse Rijk, en voor Duitsland kwam bij diezelfde vrede een eind aan de 30 jarige oorlog tegen Zweden. In die 30 jarige oorlog had het protestante Zweden grote delen van Duitsland onder protestante invloed gebracht, en dat was een doorn in het oog van de katholieke kerk en zijn machthebbers.
Het bisdom Munster, werd al vanaf 1585 geregeerd door bisschoppen van het Beierse huis, zij waren tevens aartsbisschop van Keulen, en woonden dan ook in Keulen, zij bezochten Munster vrijwel niet, en regeerden dus op afstand.
Al 28 jaar was er geen bezoek geweest van hun bisschop aan Munster, en als dan Ferdinand van Beieren in 1650 toch besluit naar Munster af te reizen, komt hij onderweg tot overmaat van ramp te overlijden.
Velen dingen naar de opengevallen plaats, maar het Domkapittel van Munster, die de afwezigheid van hun bisschop meer dan zat is, stelt twee kandidaten voor, de Domdeken Bernard von Mallinckrodt en Domcustos Christoph Bernard von Galen.
Op 13 september 1650 werd Christoph Bernard von Galen tot bisschop van Munster gekozen, amper 44 jaar oud, met maar een zeer kleine meerderheid.
Deze benoeming is erg omstreden, en de eerzuchtige domdeken Bernhard von Mallinckrodt, weigert dan ook de nieuwe bisschop te erkennen, ondanks dat de pauselijke nuntius Fabio Chigi zijn steun betuigd, en paus Innocentius X zijn benoeming erkent. Hij kan dit doen, omdat hij de stad Munster op zijn hand heeft.
Het duurt tot 1661, alvorens de nieuwe bisschop vaste grond onder de voeten krijgt in Munster, en dat gebeurd door met geweld Munster aan zijn macht te onderwerpen. Hij maakt daarbij gebruik van een nieuw wapen, brandbommen.
In het buurland Nederland, keek men argwanend richting Munsterland, want Christoph Bernard von Galen had er nimmer een geheim van gemaakt, in zijn protestante buurman
een gevaar te zien, en er openlijk naar streefde deze ten val te brengen.
In Nederland zag men op zijn beurt in Bernard van Galen een tegenstander, omdat hij in 1651 een aanslag had gepleegd op kasteel van Bevergern, waar een Staats (staats-prinsgezinden)garnizoen gelegerd was.
Bernard van Galen deed er alles aan, om de protestante gebieden, terug te brengen onder katholieke invloeden, en mede door zijn vermeende aanspraken op de heerlijkheid Borculo, deed hij eind 1665 een inval in oost Nederland. Onderschatting van het verzet in oost Nederland, en overschatting van zijn eigen troepen, en de weinige hulp die hij verkreeg van bevriende troepen, waaronder de Engelse die zelf met Nederland in oorlog waren, deden hem binnen enkele maanden in het stof happen, en op 18 april 1666 moest hij een eerloze vrede van Kleef sluiten. Vrijwel onmiddellijk daarna, begon hij met voorbereidingen om opnieuw een oorlog met Nederland te beginnen, maar geleerd van zijn smadelijke nederlaag, begon hij allereerst een uitgekiend belastingstelsel in te voeren om de benodigde financiën te verwerven.
Ook zorgde hij ervoor dat zijn troepen systematisch en veel beter getraind werden.
Op 30 mei 1672, bij ons bekend als het rampjaar, verklaart Lodewijk de XIV op 7 april ons de oorlog en komen uit het zuiden ons land binnen, trekt Bernard van Galen in samenhang met, Brandenburgse en Keulse troepen op 30 mei opnieuw ons land binnen, maar ook de Engelsen hebben ons de oorlog verklaard.
Kortom, de bevolking was radeloos, redeloos en reddeloos.
Diezelfde dag valt Lingen, welk aan de Oranje’s toebehoorde De Gelderse Achterhoek met Groenlo valt na enkele dagen belegering op 9 juni, Borculo, waar hij nog steeds denkt aanspraak op te kunnen maken volgt op 13 juni, en Bredevoort na 5 dagen belegering. Zutphen werd overgeslagen, die is voor de Franse keizer.
Deventer na een zeven dagen durende zware beschieting op 21 juni, daarvoor was 20 juni Elburg reeds gevallen, 22 juni Hattem en Harderwijk, 23 juni Zwolle en Kampen. Op 24 juni kon de vesting Ommerschans worden ingenomen, omdat het garnizoen reeds gevlucht was, en ondertussen was het gehele gebied van Overijssel en Drente in Munsterse handen overgegaan. Als dan op 5 juli de Overijsselse Ridderschap zich lafhartig verklaard, zich voor eeuwig van de Unie der Verenigde Nederlanden af te scheidden, en van Galen als hun landheer te erkennen, staat vrijwel niets hem meer in de weg.
Wel moet hij in een afspraak gemaakt met de Franse troepen, de Veluwe en de IJsselsteden ontruimen voor de Franse troepen, maar er blijft genoeg voor hem over.
Overijssel en Drente vallen dus in korte tijd in Munsterse handen.
Groningen is op 18 juli onder invloedsfeer van Munsterse troepen, die onmiddellijk met de belegering beginnen, door loopgraven te graven, die tot aan de stadsgrachten reiken. Op 27 juli beginnen de beschietingen met kogels, brandbommen en stinkpotten, welke laatste niet veel schade aanrichten, maar een enorme stank veroorzaken.
Enkel Coevorden en Groningen bleven bespaard van bezetting, want Groningen op 28 augustus met ca.4000 man verliezen aan Munsterse troepen en ook nog enkele duizenden door ziekten, desertie en overlopen, tegen slechts een honderdtal aan Staatse troepen en Coevorden op 30 december werden ontzet door Staatse troepen.
In 1673 probeert hij nog Coevorden terug te heroveren door de stad onder water te laten lopen door dijken op te werken, maar een dijkdoorbraak zet zijn eigen legers in het water, zodat hij gedwongen is zich terug te trekken op Munster.
In datzelfde jaar probeert hij ook, door een landdag in Raalte bijeen te roepen van de Ridderschap van Overijssel, om de Overijsselse adel los te weken van de Republiek der Verenigde Nederlanden om die achter zich te krijgen, maar dat mislukt volkomen, want een eeuwig durende gelofte met steeds sterker wordende Staatse legers, is wel heel erg veel gevraagd. De successen van de Fransen in de zuidelijke Nederlanden noopten de Brandenburgse en Keulse troepen af te haken, en zich aan te sluiten bij de Staatse troepen, de Nederlandse dus, om het gevaar van een bezetting door Franse troepen te voorkomen.
De vredesonderhandelingen waren taai en langdurig, en het feit dat Staatse troepen steeds meer bezet gebied terugheroverde, en zelfs Munsters gebied ging bezetten, hoefde de Staten Generaal geen enkele concessie meer te doen, en kon Christoph Bernard von Galen bij de vrede van Keulen op 22 april 1674 dan ook niets behouden van zijn eerder bezet grondgebied.
De Staten Generaal werden daarbij geholpen door de Oostenrijkse diplomaat Lisola, die in Keulen in naam van de keizer vrede aanbood, als het Munsterse leger de kant van de keizer koos, hierop koos van Galen eieren voor zijn geld en sloot, zonder zijn bondgenoten hiervan in kennis te stellen, de vrede. Wat deze oorlog heeft betekend voor de vele inwoners van de bezette gebieden, staat hieronder summier omschreven:
1. De verschillende voorsteden moesten worden afgebroken, om de vijand niet in de gelegenheid te stellen hier
dekking te zoeken, en om zelf een vrij schootsveld te hebben.
2. De Staten van Overijssel legden hun inwoners een verplichte lening op, om de verdedigingswerken op te
knappen, maar de tijd ontbrak om die werken uit te voeren, maar de lening bleef.
3. De tuinen van de warmoezeniers raakte hierdoor in onbruik, en daardoor de aanvoer van verse groenten naar
de steden.
4. Vijandelijke machthebbers werden met “verering� overladen om hun gunst en bescherming.
5. Inkwartiering van steeds weer vermoeide en hongerige soldaten op doortocht, naast de vaste bezetting.
Soms wel 8 soldaten per huis soms zelfs met hun gezinnen daarbij, omdat het vaak de gewoonte was dat het
hele gezin met de vader meetrok in oorlogstijd.
6. De prijzen van levensmiddelen stijgen daardoor enorm.
7. Knevelarijen en afpersingen door soldaten zijn daarbij aan de orde van de dag.
8. Schade door vechtpartijen door soldaten onderling, of tussen verschillende bezettende troepen onderling.
9. Extra heffingen boven de maandelijkse lasten of contributie met dreiging dat ieder huis zijn soldaten te eten
moest geven.
10. De vesting door de vijand vernield, moest op last van diezelfde vijand weer hersteld worden soms door
dwangarbeid, zodat men niet voor eigen inkomsten kon zorgen.
11. De handel loopt enorm terug, omdat Amsterdam aan de andere kant van het front ligt.
12. De draagkrachtigen vertrekken steeds meer naar veiliger oorden.
13. De inkomsten uit landerijen vanuit het platteland lopen zeer sterk terug, omdat ook zij uitgeplunderd worden
door rondtrekkende en plunderende troepen.
14. De belastingbetaler verarmde, en daardoor ook minder in staat om te betalen.
15. In het voorjaar van 1674 vertrekken de Keulse troepen uit Zwolle, maar alleen als zij 10.000 meekrijgen,
hetgeen zij krijgen.
16. Op 20 mei vertrekken de Munsterse troepen uit Zwolle met medeneming van zes gijzelaars, allen uit de
stadsregering, die meegenomen worden naar Maastricht alwaar zij door tussenkomst van de Luikse bankier
Heldewier vrij komen, tegen betaling van 26.111 rijksdaalders, die wel terugbetaald moeten worden door de
Zwolse burgerij.
17. Tot slot, de rijken in de oorlogsgebieden, die hun rijkdommen en bezittingen hadden veilig gesteld in het
westen, en daar zelf ook vaak daarheen vertrokken of gevlucht, zij kregen onverwacht tegenwind van
stadhouder Willem III, die het hun kwalijk nam, dat zij enkel hun rijkdom probeerden veilig te stellen. Hij zag
daarin een vorm van verraad, en slecht voorbeeld voor de bevolking. Hij nam hun veilig gewaande goederen
in beslag, en verbeurde die goederen.
18. Dat betekende bijvoorbeeld, dat de stadsregering van Zwolle, Deventer en Kampen niets meer kon vragen
aan zijn bevolking, en zij daarom besloten om de inhoud van hun stadszilverkasten, bestaande uit kandelaars,
lampetkannen, bekers etc. om te smelten tot zilveren munten, om zodoende de brandschattingen te kunnen
betalen. Deze zilverkasten met inhoud waren de rijkste en kostbaarste van geheel West-Europa.
In Zwolle ontsprongen slechts 10 stuks zilver de dans, in Deventer en Kampen slechts 1 exemplaar.
De opbrengst in Zwolle aan zilvergeld was F.12.860,- in Deventer F.9.980,- en Kampen F.8.635,-

De oorlogshandelingen die Christoph Bernard van Galen binnen onze Nederlandse grenzen heeft ontplooid, hebben het beeld wat wij van hem hebben wel erg eenzijdig beïnvloed.
Ook al trad hij ook in onze gebieden meer naar voren als vorst, krijgsman en diplomaat dan als geestelijke, met zijn bijnaam “Bommen Berendâ€?, doen wij hem tekort, zeker gezien de tijd waarin hij leefde.
Zijn alles overheersend streven is steeds geweest, het herstel en behoud van het Katholieke geloof in zijn eigen grondgebied, en het verbreiden daarvan in de daar rondomliggende gebieden. In zijn eigen gebied was hij vooral bisschop en zielenherder, en wilde hij daarbij de steun van de geestelijkheid behouden, dan moest hij zorgen dat het geloof zuiver bleef.
Hij hield daar dan ook streng de hand aan, door vele malen visitaties rond te sturen, ook ging hij zelf op visitatie, of stuurde de aartsdiaken of de bisschoppelijke visitatiecommissie op pad, en liet zich doormiddel van rapportage op de hoogte brengen, en zo hield hij nauwlettend toezicht op het leven van de geestelijkheid, en bewaarde zo de zuiverheid van het geloof.
Deze rapporten vormden de basis voor besluiten door de Geestelijke Raad, en van de Diocesane Synode, die tweemaal per jaar bijeen kwam in de Dom van Munster. De besluiten hadden betrekkingen op predikingen, sacrament toediening, eucharistievieringen, geestelijk leven, kerkrecht, onderwijs en volksdevotie zoals pelgrimstochten of bedevaarten, processies en verering van heiligen en of relikwieën.
Hijzelf maakte diepe indruk op de gelovigen, door zijn eenvoud en vroomheid, dat uitte zich onder meer in het feit dat hij liever de dagelijkse mis opdroeg in een kleine parochiekerk, dan in de kathedrale Dom van Munster. De zielzorg verdiepte zich in de verschillende parochies, hij werd daarbij geholpen door de paters Jezuïeten en bedelmonniken.
Voor een groot deel heeft hij de middelen uit eigen zak betaald voor de bouw van zeker 30 nieuwe kerken, en het herstel van een 100tal vervallen kerken en of kapellen.
In o.a. Raalte is een straat naar hem genoemd, met als onderschrift: Stichter van de statie Raalte, alhoewel dat laatste door o.a. Th.A.M.Thielen in zijn boek Geschiedenis van Raalte
1981 (blz.36) in twijfel is getrokken.
En ondanks dat hij de macht had om iedereen in bezet gebied naar zijn hand te zetten, heeft hij nimmer de gereformeerde godsdienst verboden, wel pakte hij hun kerken af, en gaf ze terug aan de eerdere eigenaren de katholieken. Ook maakte hij het de gereformeerden bepaald niet gemakkelijk door allerlei verboden en geboden, maar dat was en is eigenlijk niets nieuws, want uit naam van Christus worden er meer mensen vervolgd vermoord en wat dies meer zij, maar verbieden deed hij hun geloof niet. De bisschop overleed te Ahuis 1678, 72 jaar oud.

Anton G.M.Heijmerikx
Schwetenkamp 5
49762 Lathen Duitsland
Email: anton@heijmerikx.nl

Colofoon:
catalogus De Munsterse Bezetting Gemeentearchief Zwolle 1973
Vouwbladen Christoph Bernardus van Galen Rijksmuseum Twente 1972
Geschiedenis van Raalte/Thielen

10 Comments

  1. van dongen
    januari 23, 2007

    Een helder verhaal. Wat ik er in mis is een vermelding van de rol van Johan Maurits van Nassau. Aangezien ik sterk in de man ben geinteresseerd en weinig weet van zijn handelen in Noord-Nederland, had ik daar graag wat meer over gelezen.

  2. songen
    maart 30, 2007

    wat een saai en lang verhaal kunt u het niet samenvatten ofzo???

  3. graaf
    maart 30, 2007

    heel mooi en duidelijk verhaal, ik wou al heel lang wat weten over de beruchte bommen berend, dankzij dit verhaal is het mij helemaal duidelijk. zeer interessant.
    groeten Heer Graaf.

  4. Marielle
    april 2, 2007

    Ik zocht voor geschiedenis Bommen berend zijn begraafplaats.Helaas kon ik dat hier niet vinden.Erg jammer.

    groetjes van Mij!

  5. Marielle
    april 2, 2007

    Edit:Wel heel erg duidelijk voor de rest van de vragen.Dankuwel.

  6. hoeksema
    april 6, 2009

    Christoph Bernhard starb am 9. September 1678; beigesetzt wurde er in einer der drei von ihm selbst errichteten Galenschen Kapellen des münsterischen Doms.

  7. bart van gaalen
    november 15, 2009

    na het laten uitpluizen van mijn familie lijn kwamen we op deze man uit in rechte lijn in de loop de jaren is de tak verder gegaan met dubbel a ook wel met een enkele a
    zou toch wel meer over de geschiedenis hiervan willen weten bvd

    groeten bart van gaalen

  8. Jan Jaap Hekman
    april 22, 2011

    Erg leuk stuk om te lezen. Mijn belangstelling is vooral gericht op het verblijf van de vorst-bisschop tijdens het beleg van Groningen. Wat kan er waar zijn van het gerucht/legende dat de bisschop in de buurt van Rolde verbleef? Waren er munsterse troepen in Assen of Rolde?

  9. A.C. van Ham
    april 21, 2013

    Zou graag meer van de genealogie van van Ga(a)len willen weten.
    Bij voorbaat dank

    Adri van Ham

  10. Bernard Zwager
    april 16, 2014

    Helder verhaal. Ik ben specifiek op zoek naar zijn route richting Groningen.
    De ene keer lees ik (elders) dat hij uit het oosten kwam (Oude Schans), de andere keer komt hij uit het zuiden (over Raalte naar het Noorden). En langs welke route verliep de aftocht?

Geef een reactie